Kudelska Stefania Jadwiga, pseud. Hanna (1890–1944), działaczka polityczna, senator, posłanka na sejm. Córka Waleriana i Petroneli z Orłowskich, ur. 16 VIII w Warszawie, gdzie ukończyła gimnazjum i w l. 1910–2 była słuchaczką Wyższych Kursów Naukowych i Kursów Pedagogicznych Leonii Rudzkiej. W r. 1912 wyjechała do Krakowa i w l. 1912–4 studiowała na Wydziale Przyrodniczym UJ. Równocześnie pracowała społecznie w Uniw. Ludowym im. A. Mickiewicza. W styczniu 1913 r. wstąpiła do oddziału żeńskiego (tzw. Koła Kobiet) przy Strzelcu krakowskim. Należała także do stowarzyszenia młodzieży niepodległościowej «Promień». Z chwilą wybuchu wojny, zmobilizowana w ramach oddziału żeńskiego Związku Strzeleckiego, została skierowana do komendy etapu legionowego w Jędrzejowie z przydziałem do Intendentury, a następnie do Oddziału Wywiadowczego 1 p., jako kurierka. Aresztowana przy przekraczaniu frontu w listopadzie 1914 r. przez Rosjan, do końca kwietnia n. r. przebywała w więzieniach rosyjskich w Kielcach i następnie w Warszawie. Po zwolnieniu zgłosiła się do dyspozycji Komendy Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Warszawie i w lipcu t. r. przydzielono ją do Oddziału Lotnego. Pracę tę łączyła z pracą w szkolnictwie, jako nauczycielka szkoły średniej oraz w l. 1916–9 kierowniczka Ogniska Kursów dla Dorosłych na Pradze.
Od jesieni 1917 r. pełniła K. służbę w Wydziale Wywiadowczym POW, pracowała w Lidze Kobiet Pogotowia Wojennego i w komitecie pomocy dla legionistów. W październiku 1918 r. zwolniwszy się z pracy zarobkowej pozostawała w dyspozycji Komendy Naczelnej POW. W styczniu 1919 r. została odkomenderowana do Oddziału II Naczelnego Dowództwa (Kraków) w celu zorganizowania sekcji kurierskiej, a we wrześniu do dyspozycji Komendy Naczelnej na Ukrainę, gdzie do końca grudnia t. r. pełniła funkcję komendanta Okręgu Płoskirowskiego. W styczniu 1920 r. otrzymała przydział do Oddziału II Dowództwa 12 Dyw. Piechoty, gdzie do września t. r. pełniła funkcje oficerskie w Sztabie Dyw., a od 1 IX objęła służbę w randze podporucznika w II Oddziale Dowództwa 6 armii, wreszcie w ekspozyturze Oddziału II Naczelnego Dowództwa. Od 1 II 1922 r. pracowała przez 13 miesięcy w Delegaturze Rządu R. P. w Kijowie. Po powrocie do kraju przystąpiła do pracy nad organizacją akcji przysposobienia wojskowego; pracowała w Komitecie Społecznym Przysposobienia Kobiet do Obrony Kraju oraz w Zarządzie Głównym Związku Strzeleckiego jako referentka pracy kobiet, a w l. 1928–35 w Okręgowym i Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego jako instruktorka Centrum Wyszkolenia Przysposobienia Wojskowego Kobiet (PWK). W l. 1924–7 uzupełniała swoje studia w Szkole Nauk Politycznych i na Studium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej.
We wrześniu 1935 r. została K. powołana z listy państwowej do senatu. Brała udział w pracach komisji: wojskowej, oświatowej i społecznej, będąc zarazem członkiem Państwowej Grupy Oświatowej. W wyborach w r. 1938 została wybrana do sejmu z listy Obozu Zjednoczenia Narodowego w Warszawie. K. była m. in. członkiem Związku Legionistów. W r. 1938 uczestniczyła w pracach Kongresu Społeczno-Obywatelskiej Pracy Kobiet jako członek Komitetu Wykonawczego. W okresie okupacji niemieckiej przebywała w Warszawie. W r. 1944 wzięła udział w powstaniu; zginęła pod gruzami zbombardowanego domu. Była odznaczona m. in. Krzyżem Virtuti Militari V kl., Krzyżem Niepodległości z Mieczami, czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi.
Album – skorowidz Senatu i Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Sejmu Śląskiego. Kadencja 1935–1940, Kr. 1936 s. 218 (fot.); – Polska Organizacja Wojskowa, Szkice i wspomnienia, W. 1930; Rocznik Polityczny i Gospodarczy za r. 1937, s. 41; toż za r. 1939, s. 104; Służba Ojczyźnie. Wspomnienia uczestników walk o niepodległość, 1915–1918, W. 1929; – „Bluszcz” 1935 nr 36–7 (fot.), nr 44 s. 21; Jednodniówka „Dla Przyszłości” 1928–1938; – Materiały dostarczone przez rodzinę w Red. PSB; Informacje Zofii Budkowej.
Red.
PONIŻSZY BIOGRAM ZOSTAŁ PRZYGOTOWANY W RAMACH PROGRAMU WIELOLETNIEGO "NIEPODLEGŁA" NA LATA 2017-2022.
Kudelska Stefania (ps. „Hanka”, „Hanna”, „Jabłonowska”, „Szreniawska”, „Leszczyńska”) - urodzona 16 VIII 1890 w Warszawie. Ojciec Leon Walerian, matka Petronela z Ostrowskich.
Początkowo edukację odbywała w II Rządowym Gimnazjum Żeńskim w Warszawie, w którym naukę przerwała w związku ze strajkiem szkolnym, który wybuchł w Królestwie Polskim w roku 1905. Edukację gimnazjalną zakończyła eksternistycznie, w międzyczasie została członkiem Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego i Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego. W 1910 roku rozpoczęła studia przyrodnicze w Towarzystwie Kursów Naukowych. Od 1911 należała do Związku Młodzieży Socjalistycznej i PPS. W 1912, zagrożona aresztowaniem, przeniosła się do Krakowa gdzie kontynuowała studia rozpoczęte w Warszawie. W lutym 1913 wstąpiła Strzelca, gdzie między innymi odbyła kurs sanitarny i intendencki oraz podoficerski i oficerski. W tym czasie administrowała także wydawanym w latach 1913–1914, poza oficjalnym obiegiem czasopismem „Nurt” organem „Unii Stowarzyszeń Młodzieży Postępowo – Niepodległościowej”.
Na początku sierpnia 1914 S. Kudelska została zmobilizowana i rozpoczęła służbę przy organizacji gospodarki żywnościowej jednego z okręgów organizacyjnych Legionów w Jędrzejowie. W wrześniu 1914 została przydzielona do Oddziału Wywiadowczego I Brygady. Aresztowana przez Rosjan w listopadzie, w czasie wypełniania misji, do kwietnia 1915 roku przybywa w więzieniu. Po uwolnieniu wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej, gdzie pełniła służbę w jej Komendzie Naczelnej, kierując jej kancelarią i archiwum (1916 – 1917) oraz organizując służbę łączności. Była również członkiem tzw. „Oddziału Lotnego”. Pod koniec I wojny światowej działała w Komitecie Pomocy Jeńcom i Internowanym, pomagając internowanym w Modlinie członkom POW, m.in. Waleremu Sławkowi, Stanisławowi Thuguttowi i Wacławowi Jędrzejewiczowi. Aktywność wojskową i społeczną łączy w latach 1916 – 1919 z pracą w szkolnictwie. Pełni wówczas funkcję kierownika Ogniska Kursów dla Dorosłych na warszawskiej Pradze oraz pracuje w prywatnym gimnazjum żeńskim.
Po odzyskaniu niepodległości na początku roku 1919 rozpoczyna służbę w II Oddziale Naczelnego Dowództwa w Krakowie, gdzie organizuje oddział kurierów. W listopadzie 1919 tegoż roku została awansowana do stopnia porucznika. Do końca wojny polsko – bolszewickiej służy jako oficer wywiadu n.in w Oddziale II 12 Dywizji Piechoty i Dowództwie 6 Armii.
Za służbę w Legionach i postawę w czasie walk o granice odradzającej się Rzeczypospolitej została uhonorowana przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (1922). Poza tym była odznaczona Krzyżem I Brygady Legionów Polskich „Za wierną służbę” (1916), Krzyżem POW (1919) i czterokrotnie Krzyżem Walecznych.
W początkach odrodzonej Rzeczypospolitej pracowała w Delegaturze Rządu w Kijowie (1922). W kolejnych latach zaangażował się w budowę struktur przysposobienia wojskowego kobiet, między innymi w Grodnie i Wilnie, co łączyła ze studiami w Szkole Nauk Politycznych i Wolnej Wszechnicy Polskiej. Na przełomie lat 20–tych i 30–tych zatrudniona w Państwowym Urzędzie Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego, z którego zostaje oddelegowana w jako instruktorka do Centrum Wyszkolenia Wojskowego Kobiet. W drugiej połowie lat 30 – tych współpracuje z pismem „Dla Przyszłości”, wydawnictwem Komitetu Społecznego Przysposobienia Kobiet dla Obrony Kraju W międzywojniu nadal działa w licznych organizacjach społecznych: Lidze Kobiet, Związku Legionistów, Związku Harcerstwa Polskiego.
Wybrana do Senatu RP IV kadencji w roku 1935, zaś w roku 1938 do Sejmu V kadencji. W Senacie działała w komisjach: wojskowej, oświatowej i opieki społecznej, w Sejmie w komisji budżetowej i podobnie jak w Izbie wyższej w oświatowej i wojskowej. Od lutego tegoż roku w Radzie Naczelnej Obozu Zjednoczenia Narodowego, z którego wystąpiła w marcu 1939 roku po konflikcie z mjr Edmundem Galinatem i gen. Stanisławem Skwarczyńskim.
W czasie wojny obronnej roku 1939, zaangażowana w organizacje Ochotniczego Batalionu Kobiecego pomocniczej służby wojskowej wchodzącego w skład lwowskiej brygady Obrony Narodowej. Od listopada 1939 do śmierci mieszka w Warszawie. Działa w Służbie Zwycięstwu Polski, następnie jako referentka w Wojskowej Służbie Kobiet przy Komendzie Głównej AK.
W czasie powstania warszawskiego niosła pomoc rannym i chorym. Zmarła 12 sierpnia 1944 w wyniku ran poniesionych podczas bombardowania w domu przy ulicy Leszno.
Bibliografia:
Archiwum i Muzeum Pomorskie Armii Krajowej oraz Wojskowej Służby Kobiet, „Memoriał Generał Marii Wittek”, sygn. 183/WSK: Kudelska Stefania, ps. Hanna. k. 1–79. Sygnatura dokumentu elektronicznego: 203507 [dostęp Kujawsko – Pomorska Biblioteka Cyfrowa]; Kudelska S. H., Peowiacy w Lublinie, w: Służba Ojczyźnie. Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1915 – 1918, Warszawa 1929, s. 108 – 112; Kudelska S. H., Mobilizacja oddziału żeńskiego Związku Strzeleckiego w Krakowie; Na etapie w Jędrzejowie, w: Wierna służba. Wspomnienia uczestniczek walk o niepodległość 1910 – 1915, pod red. Al. Piłsudskiej, M. Rychterówny, W. Pełczyńskiej, M. Dąbrowskiej, Warszawa 1927, s. 41–46; 150 – 154; Rocznik Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego za rok 1909, R. XXV, Warszawa 1910; Starzyński R., Cztery lata wojny w służbie komendanta, Warszawa 1937, s. 31; Słownik uczestniczek walk o niepodległość Polski 1939 – 1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej, oprac. H. Kamińska, M. Stopień, B. Tazbir – Tomaszewska, W. Turkowska, W. Zastocka, Warszawa 1988, s.225; Kurier Wileński: nr 139 z 22 VI 1927, s.4; nr 176 z 29 VI 1938, s. 1–2; nr 61 z dn. 2 III 1939, s. 1.
Autor biogramu: Maciej Wojtacki (Biogram dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Wieloletniego Niepodległa na lata 2017-2022.)